پژوهشکده سامانه‌های هوشمند کاربردی دانشگاه تهران، نهادی پژوهشی، فناورانه و مسئله‌محور است که با اتکا به ظرفیت علمی دانشگاه تهران و با هدف توسعه پژوهش و فناوری در حوزه سامانه‌های هوشمند تأسیس شده است. این پژوهشکده در سال ۱۳۹۹، بر اساس مصوبه هیأت امنای دانشگاه تهران، فعالیت خود را در چارچوب واحدهای پژوهشی تقاضامحور آغاز کرد و مأموریت اصلی خود را بر حل مسائل واقعی کشور در حوزه‌های زنجیره تأمین، تجارت فرامرزی، گمرک الکترونیک، دولت الکترونیکی، یادگیری ماشین و سامانه‌های هوشمند متمرکز ساخت.
پژوهشکده با بهره‌گیری از توان علمی، پژوهشی و تخصصی دانشگاه تهران و با تکیه بر نیازهای عملیاتی و تخصصی حوزه تجارت و گمرک، تلاش می‌کند میان دانشگاه، دولت، صنعت و جامعه پیوندی مؤثر و پایدار ایجاد کند. در این نگاه، پژوهش تنها به تولید مقاله یا مطالعه نظری محدود نمی‌شود؛ بلکه باید به طراحی سامانه، تولید دانش فنی، توسعه ابزارهای هوشمند، حل مسائل بنیادین و ایجاد ظرفیت‌های کاربردی برای کشور منجر شود.
کلان‌پروژه پژوهشکده
کلان‌پروژه های محوری پژوهشکده، «مدیریت زنجیره تأمین و تجارت فرامرزی» و « امنیت، زیرساخت و مرکز داده» و «علوم داده، هوش مصنوعی و یادگیری ماشین» است.
حلقه دوم اکوسیستم پژوهشکده، کلان پروژه مدیریت زنجیره تأمین و تجارت فرامرزی است که در زنجیره تأمین، مسیر حرکت کالا، اطلاعات، اسناد، مجوزها، تصمیم‌ها و ارزش اقتصادی از مبدأ تا مقصد است. در تجارت فرامرزی، این زنجیره با فرایندهای گمرکی، حمل‌ونقل، بنادر، انبارها، مجوزهای قانونی، فعالان اقتصادی، سازمان‌های همکار و مصرف‌کننده نهایی پیوند می‌خورد. پژوهشکده می‌کوشد با توسعه سامانه‌های هوشمند، این زنجیره را شفاف‌تر، دقیق‌تر، سریع‌تر، قابل پایش‌تر و قابل اعتمادتر کند. هدف، ایجاد بستری است که در آن داده‌های معتبر، فرایندهای یکپارچه، تحلیل هوشمند، تصمیم‌سازی دقیق و ارتباط سیستمی میان ذی‌نفعان، موجب تسهیل تجارت قانونی و ارتقای حکمرانی اقتصادی شود.
حلقه چهارم اکوسیستم پژوهشکده، یعنی کلان‌پروژه «امنیت، زیرساخت و مرکز داده»، به عنوان ستون فقرات و سیستم ایمنی حیاتی تمامی پنج حلقه دیگر (از ERP و گمرک الکترونیک گرفته تا شبکه‌های اجتماعی، علم داده و رباتیک‌های خودمختار) تعریف می‌شود و فراتر از یک مرکز داده سنتی، به طراحی و پیاده‌سازی یک زیرساخت ابری‌واره بومی با قابلیت ذخیره‌سازی عظیم، پردازش لحظه‌ای داده‌های حجیم، و ارائه سرویس‌های پایدار با بالاترین سطح در دسترس‌پذیری (SLA) می‌پردازد؛ در بستر این پروژه، امنیت داده‌ها و شبکه در سه لایه فیزیکی (کنترل دسترسی به تجهیزات و ساختمان)، شبکه‌ای (دیواره‌های آتش نسل نوین، سیستم‌های تشخیص نفوذ و رمزنگاری ارتباطات) و لایه داده (رمزنگاری ذخیره‌سازی، مدیریت هویت و دسترسی مبتنی بر نقش، و پیاده‌سازی معماری صفراعتماد) به‌صورت یکپارچه طراحی و پایش می‌شود تا ضمن نگهداری و به‌روزرسانی مداوم مرکز داده و توسعه داده‌های بزرگ (Big Data)، بستری امن، انعطاف‌پذیر و مقیاس‌پذیر برای تحلیل‌های پیشرفته هوش مصنوعی (حلقه پنجم) و تصمیم‌گیری خودکار موجودات نرم‌افزاری (حلقه ششم) فراهم آید؛ بدین ترتیب، این کلان‌پروژه تضمین‌کننده پایداری، محرمانگی و تمام‌پذیری اطلاعات در افق هزارساله پژوهشکده است و با ایجاد یک «لایه اعتماد» مشترک میان تمام مراکز تحقیقاتی، امکان هم‌افزایی امنِ داده‌ها را برای تولید مقالات، محصولات و سرویس‌های نوین مهیا می‌سازد.
کلان‌پروژه «علوم داده، هوش مصنوعی و یادگیری ماشین» به عنوان مغز متفکر و لایه تحلیل‌گر اکوسیستم، وظیفه استخراج دانش نهفته، پیش‌بینی الگوهای رفتاری، و بهینه‌سازی تصمیم‌ها را در تمامی حلقه‌های شش‌گانه بر عهده دارد و با دریافت داده‌های خام، امن و حجیم از مرکز داده (حلقه چهارم)، این داده‌ها را با بهره‌گیری از پیشرفته‌ترین الگوریتم‌های یادگیری عمیق، پردازش زبان طبیعی، یادگیری تقویتی، و مدل‌های آماری پیش‌بینی‌کننده، به بینش‌های عملیاتی و هوشمند تبدیل می‌کند تا به‌طور مستقیم کارایی سیستم‌های ERP (حلقه اول) را در تشخیص دقیق بهای تمام‌شده و تخصیص بهینه منابع، زنجیره تأمین (حلقه دوم) را در پیش‌بینی نوسانات بازار و بهینه‌سازی لجستیک فرامرزی، و شبکه‌های اجتماعی و نئوبانک (حلقه سوم) را در تشخیص هویت، کشف تقلب، و مدیریت ریسک مالی ارتقا دهد؛ هم‌زمان، خروجی‌های تحلیلی و مدل‌های هوشمند تولیدشده در این حلقه، به‌عنوان داده‌های ورودی حیاتی برای ساخت موجودات نرم‌افزاری خودمختار (حلقه ششم) محسوب می‌شود تا رباتیک‌ها، بات‌ها و اشیاء متصل بتوانند واکنش‌هایی پویا، پیش‌بینی‌کننده و تطبیق‌پذیر از خود نشان دهند. این کلان‌پروژه، کانون اصلی تولید مقالات علمی باکیفیت (Q1 و Q2) و ثبت اختراعات در پژوهشکده است و بستر چالش‌های واقعی و مسئله‌محور را برای پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی فراهم می‌آورد، به‌گونه‌ای که هر دانشجو در کنار محققان ۵ ساله، روی مسئله‌ای ملموس از صنعت کار می‌کند و نتیجه آن مستقیماً در بهبود شاخص‌های اقتصاد دیجیتال کشور نمود پیدا می‌کند؛ و سرانجام، با طراحی سامانه‌های یادگیرنده خودسازگار (Self-adaptive) که با تغییرات محیط، ورود داده‌های نوین، و بازخورد عملکردی، بدون نیاز به بازطراحی انسانی، مدل‌های خود را به‌روز می‌سازند، این حلقه تضمین‌کننده بقای علمی و فناورانه پژوهشکده در افق هزارساله است، چرا که همواره «نحوه یادگیری» خود را نیز یاد می‌گیرد و از کهنگی دانش مصون می‌ماند.
توسعه سامانه‌های گمرکی
یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های پژوهشکده، توسعه سامانه‌های گمرکی و پشتیبانی از تحول دیجیتال در فرایندهای گمرک است. گمرک در اقتصاد امروز فقط محل عبور کالا نیست؛ بلکه نقطه اتصال تجارت، امنیت اقتصادی، شفافیت، مدیریت ریسک، حقوق ورودی، پایش کالا، کنترل اسناد و اعتماد در زنجیره تأمین است.
پژوهشکده در این حوزه به دنبال طراحی، توسعه و بهبود سامانه‌هایی است که بتوانند فرایندهای گمرکی را هوشمند، یکپارچه و قابل اتکا کنند. این فرایندها می‌تواند شامل اظهار، ارزیابی، کنترل، تبادل اسناد، مدیریت مجوزها، رهگیری کالا، تحلیل ریسک، کشف ناهنجاری، ارتباط میان دستگاه‌ها و تصمیم‌سازی مدیریتی باشد.
در این نگاه، سامانه گمرکی یک نرم‌افزار اداری ساده نیست؛ بلکه زیرساختی ملی برای تسهیل تجارت، کاهش زمان و هزینه، افزایش شفافیت، بهبود کنترل‌های هوشمند و ارتقای اعتماد عمومی در تجارت خارجی کشور است.
مأموریت پژوهشکده
مأموریت پژوهشکده، انجام پژوهش‌های کاربردی و هدفمند در حوزه سامانه‌های هوشمند و به‌کارگیری فناوری‌های نوین برای تولید ابزارها، محصولات و راهکارهای هوشمند در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و اداری کشور است.
این مأموریت در چند محور اصلی دنبال می‌شود:
- انجام پژوهش‌های کاربردی، هدفمند و بین‌رشته‌ای در حوزه سامانه‌های هوشمند؛
- توسعه دانش فنی و تولید محصولات راهبردی مرتبط با فعالیت‌های پژوهشکده؛
- افزایش ارتباط مؤثر میان دانشگاه و صنعت؛
- توسعه پروژه‌های کاربردی کلان در حوزه زنجیره تأمین، تجارت و گمرک؛
- به‌کارگیری یادگیری ماشین، داده و هوش مصنوعی در حل مسائل عملیاتی؛
- ایجاد شبکه‌ای از محققان، مراکز تحقیقاتی و آموزشی توانمند؛
- طراحی و تولید ابزارهای هوشمند برای پشتیبانی از تصمیم‌گیری؛
- راه‌اندازی شرکت‌های زایشی و آزمایشگاه‌های پژوهش‌محور؛
- برگزاری کارگاه‌ها، همایش‌ها و نشست‌های تخصصی برای توسعه دانش و انتقال تجربه.
حوزه‌های پژوهشی
بر اساس اساسنامه، پژوهشکده دارای بخش‌های پژوهشی متناسب با مأموریت خود است. این بخش‌ها، بنیان علمی و اجرایی فعالیت‌های پژوهشکده را شکل می‌دهند و امکان تمرکز بر مسائل واقعی کشور را فراهم می‌کنند. مراکز تحقیقاتی این پژوهشکده شامل مراکز ذیل است:
- مرکز تحقیقات پایش و ارزیابی هوشمند زنجیره تامین
- مرکز تحقیقات هوش مصنوعی در سازه های پلیمری
- مرکز تحقیقات هوش مصنوعی در امنیت فضای مجازی
پنجره واحد تجارت فرامرزی
یکی از مسیرهای مهم فعالیت پژوهشکده، مطالعه و توسعه راهکارهای مرتبط با پنجره واحد تجارت فرامرزی است. پنجره واحد بستری است که امکان ارائه، تبادل، بررسی و پردازش اطلاعات و اسناد تجاری را از طریق یک نقطه واحد فراهم می‌کند.
در چنین بستری، فعالان اقتصادی، گمرک، سازمان‌های مجوزدهنده، بنادر، حمل‌ونقل، مناطق آزاد و سایر ذی‌نفعان می‌توانند در یک ساختار یکپارچه با یکدیگر تعامل کنند. نتیجه این رویکرد، کاهش دوباره‌کاری، کاهش مراجعات حضوری، افزایش شفافیت، کوتاه‌تر شدن زمان انجام تشریفات، بهبود مدیریت ریسک و تقویت اعتماد در تجارت فرامرزی است.
هوش مصنوعی در خدمت تجارت و گمرک
پژوهشکده سامانه‌های هوشمند کاربردی، هوش مصنوعی را ابزاری برای جایگزینی تصمیم انسانی نمی‌داند؛ بلکه آن را ابزاری برای تقویت تحلیل، افزایش دقت، کاهش خطا، کشف ناهنجاری و پشتیبانی از تصمیم‌گیری کارشناسان و مدیران می‌داند.
در حوزه تجارت و گمرک، هوش مصنوعی می‌تواند در تحلیل روند واردات و صادرات، ارزیابی ریسک فعالان اقتصادی، بررسی اسناد، کشف الگوهای غیرعادی، پیش‌بینی تأخیرها، تحلیل داده‌های زنجیره تأمین، پیشنهاد مسیرهای تصمیم‌گیری و تولید گزارش‌های مدیریتی نقش‌آفرینی کند.
مزیت پژوهشکده
مزیت اصلی پژوهشکده در ترکیب سه ظرفیت است: پشتوانه علمی دانشگاه تهران، تجربه عملی در توسعه سامانه‌های کاربردی، و تمرکز بر مسائل واقعی حوزه تجارت، گمرک و زنجیره تأمین.
پژوهشکده می‌کوشد از مرحله شناخت مسئله تا طراحی راهکار، توسعه سامانه، تولید دانش فنی، مستندسازی، آموزش، استقرار، پایش و بهبود مستمر را در یک مسیر پژوهشی و کاربردی دنبال کند. این رویکرد باعث می‌شود خروجی فعالیت‌های پژوهشکده تنها در سطح مطالعه باقی نماند، بلکه به محصول، سامانه، مقاله، گزارش فنی، دانش قابل انتقال و تجربه اجرایی تبدیل شود.
پیوند پژوهش، آموزش و اجرا
پژوهشکده محیطی برای فعالیت دانشجویان، پژوهشگران، اعضای هیأت علمی وابسته، متخصصان گمرکی و نیروهای فناور است. در این محیط، پروژه‌های واقعی مبنای آموزش و پژوهش قرار می‌گیرند و دانشجویان و پژوهشگران می‌توانند در کنار متخصصان، روی مسائل واقعی کشور کار کنند.
پایان‌نامه‌ها، رساله‌ها و طرح‌های پژوهشی می‌توانند در ارتباط با مأموریت‌های پژوهشکده تعریف شوند تا از یک سو به تولید علم و مقاله منجر شوند و از سوی دیگر در حل مسائل عملیاتی کشور نقش داشته باشند.
پژوهشکده سامانه‌های هوشمند کاربردی دانشگاه تهران، خود را پلی میان علم و اجرا می‌داند؛ پلی که هدف آن تبدیل دانش به سامانه، داده به تصمیم، فناوری به اعتماد و پژوهش به خدمت عمومی است.